Kurumsal Dönüşümün Yeni Boyutu: Dekarbonizasyon ve Karbon Piyasaları

Bu yazı dizisi, şirketlerin giderek hızlanan iklim dönüşümü sürecinde karşı karşıya kaldıkları teknik, stratejik ve hukuki boyutları bütüncül bir perspektifle ele almayı amaçlamaktadır. Küresel ölçekte gelişen düzenleyici çerçeveler, karbon piyasalarının hızla kurumsallaşması ve sürdürülebilirlik kriterlerinin ticari faaliyetler üzerindeki etkisinin artması, şirketlerin karbon yönetimi süreçlerini yalnızca çevresel bir sorumluluk alanı olarak değil, aynı zamanda stratejik ve hukuki bir dönüşüm başlığı olarak değerlendirmelerini gerekli hale getirmektedir.  Bu doğrultuda, dekarbonizasyon, net sıfır hedefleri ve karbon piyasalarının iş dünyası açısından ortaya çıkardığı fırsat ve yükümlülüklerin, teknik ve hukuki altyapılarıyla birlikte bütüncül bir yaklaşımla değerlendirilmesi gerekmektedir.

I . Dekarbonizasyon ve Net Sıfır

İklim değişikliğiyle mücadeleye ilişkin uluslararası düzenlemeler, Avrupa Birliği politikaları ve yargı kararları, şirketler açısından artık yalnızca çevresel sorumluluk kapsamında ele alınan soyut çevre başlıkları olmaktan çıkmıştır. Günümüzde dekarbonizasyon ve net sıfır hedefleri; şirketlerin hukuki uyum yükümlülüklerini, ticari sürdürülebilirlik stratejilerini ve finansmana erişim imkân ve süreçlerini doğrudan etkileyen belirleyiciler haline gelmiştir.  Bu çerçevede söz konusu hedefler, şirketler açısından gönüllülük esasına dayanan tercihlerden ziyade; yürürlükte bulunan ve öngörülen düzenlemeler ile artan denetim mekanizmaları çerçevesinde ele alınması gereken bütüncül bir uyum sürecini ifade etmektedir. Bu doğrultuda dekarbonizasyon ve net sıfır hedeflerinin, şirketlerin karar alma süreçleri ile uzun vadeli stratejik planlamalarında hukuki ve ticari boyutlarıyla birlikte değerlendirilmesi önem arz etmektedir.

Dekarbonizasyon, bir şirketin faaliyetleri boyunca ortaya çıkan sera gazı emisyonlarını ölçmesi, azaltması ve mümkün olan alanlarda ortadan kaldırması sürecidir. Net sıfır ise bu azaltım süreci tamamlandıktan sonra kaçınılmaz olarak kalan emisyonların, güvenilir ve doğrulanmış mekanizmalarla dengelenmesini ifade eder. Bu iki kavram birlikte ele alındığında, şirketler için tek seferlik bir hedef değil; sürekli yönetilmesi gereken bir uyum ve dönüşüm sürecini tanımlamaktadır.

Aksan Hukuk tarafından daha önce hazırlanan İklim Değişikliği Yazı Dizisi kapsamında da detaylı şekilde ele alındığı üzere, Avrupa Birliği başta olmak üzere birçok pazarda karbon ayak izi raporlaması, sınırda karbon düzenlemeleri (CBAM), tedarik zinciri şeffaflığı ve yeşil finansman kriterleri hızla yaygınlaşmaktadır. Bu gelişmeler, özellikle ihracat yapan veya uluslararası finansmanla çalışan şirketler için açık bir tablo ortaya koymaktadır: Emisyon verisini bilmeyen, bu veriyi yönetemeyen ve hukuki olarak belgelendiremeyen şirketler, giderek artan uyum ve rekabet riskleriyle karşı karşıya kalacaktır.

Bu hususlar kapsamında net sıfır hedefi, yalnızca uzun vadeli bir taahhüt ya da kurumsal iletişim unsuru olarak değerlendirilmemelidir. Aksine, aölçüm, raporlama, emisyonların azaltılması ve hukuki uyum başlıklarını birlikte içeren, planlanması ve yönetilmesi gereken çok boyutlu bir süreci ifade eder.    Bu noktada şirketler açısından asıl kritik soru artık “net sıfır hedefi koymalı mıyız?” değil; bu hedefe hangi verilerle, hangi adımlarla ve hangi hukuki çerçeve içerisinde ilerleyeceğiz?” sorusudur.

Tüm bu değerlendirmeler kapsamında, şirketler açısından dekarbonizasyon ve net sıfır hedeflerinin nasıl hayata geçirileceği sorusu; yalnızca hedef belirlemeyi değil, bu hedeflerin hangi adımlar ve hangi yapısal kurgularla uygulanacağı, sürecin hangi aşamalardan geçeceği ve söz konusu dönüşümün iş stratejileriyle nasıl uyumlu hale getirileceği konularının birlikte ele alınmasını gerekli kılmaktadır. Bu noktada karbon piyasaları ve karbon kredileri, şirketlerin iklim stratejilerinde giderek daha fazla gündeme gelen ve uygulamada karşılığı bulunan araçlar arasında öne çıkmaktadır.

 II. Karbon Kredileri ve Karbon Piyasaları’nda Türkiye Perspektifi

İklim değişikliğiyle mücadele, bugün şirketler için yalnızca gönüllü çevresel sorumluluk veya sürdürülebilirlik çerçevesiyle sınırlı bir konu olmaktan çıkmış aynı zamanda regülasyonlara uyum, finansmana erişim ve rekabet gücü açısından da belirleyici bir unsur haline gelmiştir. Özellikle çok uluslu şirketlerle çalışan veya AB pazarına entegre olan firmalar için karbon yönetimi, operasyonel bir tercih olmaktan çıkarak zorunlu bir iş gerekliliğine dönüşmüştür. Bu dönüşümün merkezinde ise karbon piyasaları ve karbon kredileri yer almakta olup Türkiye’de pek çok kurum “nereden başlanmalı?” sorusunu da beraberinde getirmektedir.

Karbon kredisi, bir proje sayesinde atmosfere salınması önlenen ya da atmosferden uzaklaştırılan bir ton karbondioksit eşdeğerini temsil eden, doğrulanmış bir birimdir. Bu doğrulama süreci, uluslararası standartlar çerçevesinde bağımsız üçüncü taraflarca gerçekleştirilir ve kredinin çevresel bütünlüğü açısından kritik önemdedir. Yenilenebilir enerji projeleri, enerji verimliliği uygulamaları, doğa bazlı çözümler veya karbon giderim teknolojileri bu kredilerin üretildiği başlıca alanlardır. Şirketler karbon kredilerini genellikle kendi emisyonlarını dengelemek, net sıfır hedeflerini desteklemek ve yatırımcı ile müşteri beklentilerine yanıt vermek amacıyla kullanmaktadır. Bunun yanı sıra karbon kredileri, sürdürülebilirlik raporlaması, tedarikçi ilişkileri ve kurumsal itibar yönetimi açısından da giderek daha fazla önem kazanmaktadır. Ancak bir noktanın altını çizmek gerekir: karbon kredileri, emisyon azaltımının yerine geçmeyip yalnızca kaçınılmaz emisyonlar için tamamlayıcı bir araç konumundadır. Bu yaklaşım, “önce azalt, sonra dengele” prensibi olarak uluslararası uygulamalarda kabul görmektedir.

Karbon piyasaları genel olarak zorunlu ve gönüllü piyasalar olarak ikiye ayrılmaktadır. Avrupa Birliği Emisyon Ticaret Sistemi gibi zorunlu piyasalarda emisyonlar regülasyonla sınırlandırılırken, gönüllü karbon piyasalarında şirketler yasal bir zorunluluk olmaksızın karbon kredisi satın almaktadır. Türkiye açısından bu ayrım giderek daha önemli hale gelmektedir. Özellikle 2026 itibarıyla devreye girmiş olan Karbon Sınırda Düzenleme Mekanizması (CBAM), AB’ye ihracat yapan şirketler için karbon maliyetini doğrudan gündeme taşımaktadır. Bu da karbon muhasebesi, raporlama ve stratejik planlamayı öncelikli ele almayı zorunlu kılmaktadır. Ayrıca, CBAM; yalnızca raporlama değil, orta vadede gerçek bir mali yük anlamına geldiğinden, şirketlerin karbon stratejilerini erken aşamada kurgulamalarını gerektirmektedir.

Bir şirket için net sıfır yolculuğu, genellikle emisyonların ölçülmesiyle başlamaktadır. Scope 1 ve 2 emisyonlarının yanı sıra, değer zincirini kapsayan Scope 3 emisyonlarının da anlaşılması giderek kritik hale gelmektedir. Ardından enerji verimliliği, yenilenebilir enerji kullanımı ve tedarik zinciri dönüşümü gibi gerçek emisyon azaltım adımları gelmektedir. Bu aşamada alınan kararlar, şirketlerin uzun vadeli maliyet yapısını ve rekabetçiliğini doğrudan etkilemektedir. Karbon kredileri ve karbon giderimleri ise bu sürecin sonunda, kaçınılmaz kalan emisyonlar için devreye girmektedir. Bu nedenle karbon kredilerinin stratejik olarak ne zaman ve ne ölçekte kullanılacağı, net sıfır hedeflerinin güvenilirliği açısından belirleyicidir. Bu yaklaşım, yalnızca teknik bir hesaplama olmayıp finansal, stratejik ve hukuki boyutları birlikte değerlendirilmesi gereken olan çok disiplinli bir süreci ifade eder.

Türkiye, karbon piyasaları bakımından henüz gelişim sürecinin erken aşamalarında olmakla birlikte, şirketler açısından önemli gelişim alanları ve stratejik fırsatlar sunmaktadır. Gönüllü karbon piyasalarının gelişimi, Türkiye’de özel sektör için hem bir öğrenme ve kapasite geliştirme alanı oluşturmakta hem de ileride kurulması muhtemel zorunlu sistemlere uyum açısından hazırlık imkânı sağlamaktadır.  Doğa bazlı projeler için sahip olunan yüksek potansiyel, gelişmekte olan gönüllü karbon piyasaları ve Avrupa Birliği ile güçlü ticari ilişkiler birlikte değerlendirildiğinde bu alanın doğru yapılandırılması halinde hem şirketler hem de ülkemiz açısından değer yaratma potansiyeli taşıdığı görülmektedir. Tüm bu fırsatların sağlıklı biçimde hayata geçebilmesi için karbon projelerinin teknik bütünlüğünün yanı sıra uluslararası standartlarla uyumlu bir hukuki altyapının da doğru şekilde kurgulanması büyük önem taşımaktadır.

Bu kapsamda, kurumların öncelikle karbon ayak izlerini doğru ve ölçülebilir şekilde ortaya koymaları, bilim temelli ve uygulanabilir karbonsuzlaşma yol haritaları oluşturmaları ve yüksek bütünlüğe sahip karbon kredileri ile karbon giderim projeleri geliştirmeleri gerekmektedir. Buna ek olarak, karbon piyasalarında kullanılabilecek araçların hangi aşamada, hangi zamanlamayla ve hangi risk parametreleri dikkate alınarak değerlendirilmesinin uygun olacağına ilişkin kapsamlı analiz ve raporlamaların yapılması önem arz etmektedir. Tüm bu süreçlerin, teknik, finansal ve hukuki boyutları birlikte ele alınarak uçtan uca çözümlerle desteklenmesi, dönüşüm sürecinin bütüncül ve sürdürülebilir bir yaklaşımla yönetilmesini mümkün kılacaktır.

Bu teknik ve stratejik çerçevenin ayrılmaz bileşeni ise sürecin hukuki boyutudur. Karbon piyasalarında yapılan her işlem, yalnızca çevresel ve operasyonel bir faaliyet değil, aynı zamanda taraflara hak ve yükümlülükler yükleyen, bağlayıcı sonuçlar doğuran çok katmanlı hukuki ilişkiler bütünü olarak değerlendirilmelidir. Nitekim, karbon kredilerine ilişkin sözleşmeler, offtake anlaşmaları, sürdürülebilirlik beyanları, kamuya açık açıklamalar ve özellikle greenwashing iddiaları; şirketler açısından ciddi hukuki yaptırımlar ve itibar kaybı risklerini beraberinde getirebilmektedir. Bu çerçevede karbon piyasalarına katılım süreçlerinde sözleşme yapılarının dikkatle kurgulanması, karbon iddialarının doğrulanabilirlik ve şeffaflık ilkeleri çerçevesinde değerlendirilmesi, ulusal ve uluslararası düzenlemelere uyum süreçlerinin etkin biçimde yönetilmesi ve risk analizlerinin sistematik şekilde yürütülmesi önem taşımaktadır. Böylece karbon piyasalarına katılım süreçleri şirketler açısından yalnızca teknik boyutlarıyla sınırlı kalmayıp, hukuki açıdan da sağlam bir zemine oturtulmakta ve bütüncül bir yapı içerisinde yönetilebilir hale getirilmektedir. Karbon kredileri ve karbon piyasaları, Türkiye’de artık geleceğin değil, bugünün iş gündeminin yerleşik başlıklarından biri haline gelmiştir.  Bu alanda atılacak doğru adımlar; teknik uzmanlık, stratejik bakış açısı ve güçlü bir hukuki çerçevenin birlikte ele alınmasını gerektirmektedir. Bu kapsamda, erken ve doğru konumlanan şirketler hem maliyet hem de itibar açısından uzun vadeli avantaj elde edebilme şansına sahip olabilmektedir. Tüm bu çerçevede, şirketlerin karbon dönüşüm yolculuğuna sağlam bir başlangıç yapabilmeleri için bütüncül, uygulanabilir ve sürdürülebilir bir yol haritası oluşturulması; sürecin teknik, finansal ve hukuki boyutlarıyla entegre biçimde ve uzun vadeli bir perspektifle yönetilmesi büyük önem taşımaktadır.